تار و پودهای ورنی؛ روایتگر تاریخ عشایر استان
جوامع عشایری به خاطر نوع زندگی خود که به صورت کوچ و استقرار بوده از خود اتکایی اقتصادی بیشتری برخوردار هستند که این وضعیت از جهاتی عقب افتادگی و محرومیت آنان در استفاده از دستاوردهای بشری را به همراه داشته و در مواردی نیز موجب شکوفایی خلاقیتهای ذوق، آفرینشهای هنری و فناوری آنها در مقابله با شرایط سخت زندگی شده است...
1394/09/02
جوامع عشایری به خاطر نوع زندگی خود که به صورت کوچ و استقرار بوده از خود اتکایی اقتصادی بیشتری برخوردار هستند که این وضعیت از جهاتی عقب افتادگی و محرومیت آنان در استفاده از دستاوردهای بشری را به همراه داشته و در مواردی نیز موجب شکوفایی خلاقیتهای ذوق، آفرینشهای هنری و فناوری آنها در مقابله با شرایط سخت زندگی شده است.
عشایر؛ وارثان فرهنگی جوامع
براین اساس از گذشتههای دور تاکنون اجتماعات عشایری جزو پدیدآورندگان، حاملان و حافظان اصلی میراث فرهنگی هنری اصیل این مرز و بوم بوده اند و هنوز هم عده کثیری از بقایای عناصر و ترکیبات فرهنگی اصیل ایرانی را میتوان در جنبههای مختلف رفتارها و زندگی اقوام و ایلات عشایر ایرانی مشاهده کرد.
در کنار مجموعه صنایع دستی و سنتی تولید دستبافها در میان عشایر از تنوع زیادی برخوردار است، «ورنی» یکی از دستبافهای عشایر در منطقه آذربایجان محسوب میشود. ورنی به عنوان نوعی زیرانداز، مفرش یا وسیله حمل اسباب و اثاث منزل عمدتا در منطقه کوچ و استقرار عشایر در آذربایجان و برخی نواحی پیرامونی و مرتبط با جمعیت و جوامع مستقر در این نواحی ابداع شده و تکوین یافته است.
مکتوب نبودن اصالت و تاریخچه ورنی
باتوجه به اینکه معمولا تاریخ و فرهنگ ادبیات عشایر به صورت غیرمکتوب و اغلب به صورت شفاهی و سینه به سینه جریان مییابد، براین اساس هنوز اسناد و مدارک مکتوب و مستند درباره پیشینه تاریخی مربوط به زمان یا دوره تاریخی ابداع و رواج بافت ورنی در آذربایجان پیدا نشده است.
چنانچه برخی از پژوهشگران منشا پیداش ورنی را در منطقه قفقاز به خصوص منطقه قره باغ در جمهوری آذربایجان میدانند و با وجود اینکه ورنیهای متعددی از قرنهای اخیر بر جا مانده است با این حال مطالعات انجام شده محل و تاریخ دقیق پیدایش و شروع بافت این زیرانداز ارزشمند را مشخص نکرده اند.
جزئیاتی از بافت ورنی
از زنده یاد مهندس «شهروز جدید مغانلو» کتابی به عنوان ورنی در سال 94 به چاپ رسیده است که در آن اطلاعات جامعی از پیشینه تاریخی بافت ورنی، پراکندگی جغرافیایی بافت ورنی در ایران، اجزای تشکیل دهنده ورنی و بسیاری دیگر از جزئیات این صنعت قدیمی به رشته تحریر درآمده است.
ورنی نوعی گلیم یک رو یا گلیم فرش نما بدون پرز است که به سبک پود پیچی، یعنی گذراندن پود اصلی از تار و پیچش که نخ خام به دور نخهای تار شکل گرفته و نقش میپذیرد. ورنی نه فرش است نه گلیم، بلکه نوعی زیرانداز یک رو است که هم سادگی و سبکی گلیم را دارد و هم ظرافت و زیبایی قالی را. ورنی به دلیل استفاده نکردن از گره در بافت آن جزو انواع گلیم و در طرح، نقشه و شکل ظاهری آن مشابه قالی به نظر میآید.
پراکندگی جغرافیایی بافت ورنی در استان
در استان ورنی عمدتا در شهرهای پارس آباد مغان، گرمی و مشگین شهر و در شهرهای اهر و کلیبر استان آذربایجان شرقی توسط عشایر و برخی روستاییان منطقه بافته میشود. علاوه بر استانهای فوق در سایر مناطق کشور مانند استانهای کرمان، فارس و چهارمحال بختیاری گلیمهای مشابه ورنی بافته میشود که این گلیمها دارای تفاوتها و شباهتهایی با ورنی است. به این نوع گلیمها در استان کرمان «شیرکی پیچ»، در مناطق استقرار ایل قشقایی در استان فارس و قسمتی ازخوزستان «رندی» و در چهارمحال و بختیاری «سرانداز»می گویند.
باتوجه به اینکه ایلات افشار بیچاقچی و قشقایی جزو عشایر ترک زبان هستند که طی دوران حکومت صفویه عمدتا از آذربایجان به مناطق یاد شده مهاجرت کرده اند از این نظر گفته میشود که خاستگاه اصلی این صنعت منطقه عشایر نشین آذربایجان بوده و از آنجا به برخی دیگر از مناطق ایرانی گسترش یافته است.
گلیم یک رو یا ورنی در مناطقی از جمهوری آذربایجان و شمال و شرق ترکیه با اسم «سوماک» یا «سومه» بافته میشود.
ورنی؛ بافته ای بدون نقشه
بافندگان اصلی ورنی در بین عشایر و روستاییان دختران و زنان هستند. همان طوری که هنوز بافت ورنی به صورت کارگاهی در نیامده است، لذا تاکنون تغییر محسوسی درترکیب بافندگان به وجود نیامده است و هنوز هم بافت ورنی فعالیت هنری زنانه محسوب میشود.
در شرایط سنتی بافت ورنی بدون ترسیم نقشه و براساس چند طرح یا الگوی سنتی و محلی انجام میگیرد، استادکاران این صنعت شامل پیر زنان یا زنان ماهری هستند که بر اساس رابطه استاد شاگردی طی مراحل بافندگی مهارتهای فنون بافت و چگونگی پیاده کردن نقشهها را به بافندگان جوان میدهند.
با وجود اینکه امروزه متناسب با تقاضا و کشش بازار طرحها و نقشههای گوناگون و متنوعی از ورنیها توسط بافندگان عشایر و روستایی بافته میشود اما در اکثر ورنیها از قسمت کناره به سمت داخل 3 بخش اصلی شامل حاشیه، متن (زمینه اصلی) و ترنج قابل تشخیص است. ابزار دار، دفتین یا شانه، سیخ، کجو، تار، پود اصلی و پود اضافی یا زمینه جزو لوازم مورد نیاز در بافت ورنی محسوب میشود و در 3 مرحله اصلی به ترتیب بافت ابتدایی ورنی، بافت متن اصلی و بافت انتهایی شامل میشود.
نقش پردازی ذهنی در بافت ورنی
نقش پردازی و بافندگی در ورنیها معمولا به صورت ذهنی و بدون طرح و نقشه قبلی است و این نقشهای هندسی و انتزاعی سینه به سینه از مادران به دختران رسیده و در نمونههای بافته شده حفظ و بر اثر تعاملات و ارتباط آیینی، سنتی، معیشتی و معاملات اقتصادی از نقطه ای به نقطه دیگر منتقل شده و دستخوش تغییرات و تحولاتی شده است.
مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اظهار کرد: صنایع دستی و بافتههای متنوع در استان آوازه جهانی دارد که از بین آنها ورنی جایگاه خاصی دارد و نشان دهنده قدمت و اصالت عشایر منطقه است.
«کریم حاجیزاده» افزود: بافت ورنی در بین عشایر به خصوص در بین عشایر منطقه شمال حکایت از شایستگی این جامعه ارزشمند دارد.
وی با اشاره به اینکه از 450 عنوان صنایع دستی شناخته شده در دنیا، یک سوم آن مختص ایرانیان است افزود: از 165 عنوان هنر دستی ایرانی، 50 عنوان مختص استان اردبیل است که برخی از این دستبافها به ثبت جهانی رسیده است.
این مسئول از این مواریث به عنوان ثروت ملی کشور یاد کرد و ادامه داد: با نگاه اقتصادی به صنایع دستی با هدف توسعه و بازشناسی این دانشها و فنون و به دلیل بالا بودن ارزش افزوده صنایع دستی این حوزه علاوه بر اینکه میتواند به عنوان یک اقتصاد مکمل قسمتی از نیاز خانوارها را تامین کند میتواند فراتر از آن به دلیل دانش فنی مستقر در این ابزارها به عنوان ثروت اصلی کشور در آینده معرفی شود.
حاجیزاده تصریح کرد: ماموریت سازمانی ما در بخش میراث فرهنگی و صنایع دستی عمدتا بازشناسی و توسعه دانش فنی مستقر بر این فن و هنر است.
امید است مسئولان مربوطه با اتخاذ سیاستها و اجرای برنامههایی ضمن حمایت از این صنعت منحصر به فرد، حمایتهای لازم را از معدود بافندگان ورنی داشته باشند تا این یادگار درخشان گذشتگان عشایر به فراموشی سپرده نشود.
عشایر؛ وارثان فرهنگی جوامع
براین اساس از گذشتههای دور تاکنون اجتماعات عشایری جزو پدیدآورندگان، حاملان و حافظان اصلی میراث فرهنگی هنری اصیل این مرز و بوم بوده اند و هنوز هم عده کثیری از بقایای عناصر و ترکیبات فرهنگی اصیل ایرانی را میتوان در جنبههای مختلف رفتارها و زندگی اقوام و ایلات عشایر ایرانی مشاهده کرد.
در کنار مجموعه صنایع دستی و سنتی تولید دستبافها در میان عشایر از تنوع زیادی برخوردار است، «ورنی» یکی از دستبافهای عشایر در منطقه آذربایجان محسوب میشود. ورنی به عنوان نوعی زیرانداز، مفرش یا وسیله حمل اسباب و اثاث منزل عمدتا در منطقه کوچ و استقرار عشایر در آذربایجان و برخی نواحی پیرامونی و مرتبط با جمعیت و جوامع مستقر در این نواحی ابداع شده و تکوین یافته است.
مکتوب نبودن اصالت و تاریخچه ورنی
باتوجه به اینکه معمولا تاریخ و فرهنگ ادبیات عشایر به صورت غیرمکتوب و اغلب به صورت شفاهی و سینه به سینه جریان مییابد، براین اساس هنوز اسناد و مدارک مکتوب و مستند درباره پیشینه تاریخی مربوط به زمان یا دوره تاریخی ابداع و رواج بافت ورنی در آذربایجان پیدا نشده است.
چنانچه برخی از پژوهشگران منشا پیداش ورنی را در منطقه قفقاز به خصوص منطقه قره باغ در جمهوری آذربایجان میدانند و با وجود اینکه ورنیهای متعددی از قرنهای اخیر بر جا مانده است با این حال مطالعات انجام شده محل و تاریخ دقیق پیدایش و شروع بافت این زیرانداز ارزشمند را مشخص نکرده اند.
جزئیاتی از بافت ورنی
از زنده یاد مهندس «شهروز جدید مغانلو» کتابی به عنوان ورنی در سال 94 به چاپ رسیده است که در آن اطلاعات جامعی از پیشینه تاریخی بافت ورنی، پراکندگی جغرافیایی بافت ورنی در ایران، اجزای تشکیل دهنده ورنی و بسیاری دیگر از جزئیات این صنعت قدیمی به رشته تحریر درآمده است.
ورنی نوعی گلیم یک رو یا گلیم فرش نما بدون پرز است که به سبک پود پیچی، یعنی گذراندن پود اصلی از تار و پیچش که نخ خام به دور نخهای تار شکل گرفته و نقش میپذیرد. ورنی نه فرش است نه گلیم، بلکه نوعی زیرانداز یک رو است که هم سادگی و سبکی گلیم را دارد و هم ظرافت و زیبایی قالی را. ورنی به دلیل استفاده نکردن از گره در بافت آن جزو انواع گلیم و در طرح، نقشه و شکل ظاهری آن مشابه قالی به نظر میآید.
پراکندگی جغرافیایی بافت ورنی در استان
در استان ورنی عمدتا در شهرهای پارس آباد مغان، گرمی و مشگین شهر و در شهرهای اهر و کلیبر استان آذربایجان شرقی توسط عشایر و برخی روستاییان منطقه بافته میشود. علاوه بر استانهای فوق در سایر مناطق کشور مانند استانهای کرمان، فارس و چهارمحال بختیاری گلیمهای مشابه ورنی بافته میشود که این گلیمها دارای تفاوتها و شباهتهایی با ورنی است. به این نوع گلیمها در استان کرمان «شیرکی پیچ»، در مناطق استقرار ایل قشقایی در استان فارس و قسمتی ازخوزستان «رندی» و در چهارمحال و بختیاری «سرانداز»می گویند.
باتوجه به اینکه ایلات افشار بیچاقچی و قشقایی جزو عشایر ترک زبان هستند که طی دوران حکومت صفویه عمدتا از آذربایجان به مناطق یاد شده مهاجرت کرده اند از این نظر گفته میشود که خاستگاه اصلی این صنعت منطقه عشایر نشین آذربایجان بوده و از آنجا به برخی دیگر از مناطق ایرانی گسترش یافته است.
گلیم یک رو یا ورنی در مناطقی از جمهوری آذربایجان و شمال و شرق ترکیه با اسم «سوماک» یا «سومه» بافته میشود.
ورنی؛ بافته ای بدون نقشه
بافندگان اصلی ورنی در بین عشایر و روستاییان دختران و زنان هستند. همان طوری که هنوز بافت ورنی به صورت کارگاهی در نیامده است، لذا تاکنون تغییر محسوسی درترکیب بافندگان به وجود نیامده است و هنوز هم بافت ورنی فعالیت هنری زنانه محسوب میشود.
در شرایط سنتی بافت ورنی بدون ترسیم نقشه و براساس چند طرح یا الگوی سنتی و محلی انجام میگیرد، استادکاران این صنعت شامل پیر زنان یا زنان ماهری هستند که بر اساس رابطه استاد شاگردی طی مراحل بافندگی مهارتهای فنون بافت و چگونگی پیاده کردن نقشهها را به بافندگان جوان میدهند.
با وجود اینکه امروزه متناسب با تقاضا و کشش بازار طرحها و نقشههای گوناگون و متنوعی از ورنیها توسط بافندگان عشایر و روستایی بافته میشود اما در اکثر ورنیها از قسمت کناره به سمت داخل 3 بخش اصلی شامل حاشیه، متن (زمینه اصلی) و ترنج قابل تشخیص است. ابزار دار، دفتین یا شانه، سیخ، کجو، تار، پود اصلی و پود اضافی یا زمینه جزو لوازم مورد نیاز در بافت ورنی محسوب میشود و در 3 مرحله اصلی به ترتیب بافت ابتدایی ورنی، بافت متن اصلی و بافت انتهایی شامل میشود.
نقش پردازی ذهنی در بافت ورنی
نقش پردازی و بافندگی در ورنیها معمولا به صورت ذهنی و بدون طرح و نقشه قبلی است و این نقشهای هندسی و انتزاعی سینه به سینه از مادران به دختران رسیده و در نمونههای بافته شده حفظ و بر اثر تعاملات و ارتباط آیینی، سنتی، معیشتی و معاملات اقتصادی از نقطه ای به نقطه دیگر منتقل شده و دستخوش تغییرات و تحولاتی شده است.
مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اظهار کرد: صنایع دستی و بافتههای متنوع در استان آوازه جهانی دارد که از بین آنها ورنی جایگاه خاصی دارد و نشان دهنده قدمت و اصالت عشایر منطقه است.
«کریم حاجیزاده» افزود: بافت ورنی در بین عشایر به خصوص در بین عشایر منطقه شمال حکایت از شایستگی این جامعه ارزشمند دارد.
وی با اشاره به اینکه از 450 عنوان صنایع دستی شناخته شده در دنیا، یک سوم آن مختص ایرانیان است افزود: از 165 عنوان هنر دستی ایرانی، 50 عنوان مختص استان اردبیل است که برخی از این دستبافها به ثبت جهانی رسیده است.
این مسئول از این مواریث به عنوان ثروت ملی کشور یاد کرد و ادامه داد: با نگاه اقتصادی به صنایع دستی با هدف توسعه و بازشناسی این دانشها و فنون و به دلیل بالا بودن ارزش افزوده صنایع دستی این حوزه علاوه بر اینکه میتواند به عنوان یک اقتصاد مکمل قسمتی از نیاز خانوارها را تامین کند میتواند فراتر از آن به دلیل دانش فنی مستقر در این ابزارها به عنوان ثروت اصلی کشور در آینده معرفی شود.
حاجیزاده تصریح کرد: ماموریت سازمانی ما در بخش میراث فرهنگی و صنایع دستی عمدتا بازشناسی و توسعه دانش فنی مستقر بر این فن و هنر است.
امید است مسئولان مربوطه با اتخاذ سیاستها و اجرای برنامههایی ضمن حمایت از این صنعت منحصر به فرد، حمایتهای لازم را از معدود بافندگان ورنی داشته باشند تا این یادگار درخشان گذشتگان عشایر به فراموشی سپرده نشود.
+ نوشته شده در ساعت 22:24 توسط سازمان بنیاد ملی نخبگان کشور
|
خانه ها برای زیستن است نه برای نگریستن . بنابراین کاربردشان مهمتر از شکل ظاهریشان می باشد, مگر آنکه هر دو نکته در یک خانه جمع شده باشد